Foliany są niezbędnymi związkami chemicznymi z grupy witamin B9, które odpowiadają za prawidłowe funkcjonowanie organizmu, w tym rozwój komórek i zdrowie układów nerwowego oraz krwiotwórczego. Już na początku warto podkreślić, że ich odpowiedni poziom w diecie zapobiega rozwojowi poważnych chorób, w tym anemii megaloblastycznej i wadom cewy nerwowej u płodu [1][2][3][4][6].
Czym są foliany?
Foliany to szeroka grupa związków chemicznych należących do witamin z grupy B, nazywanych także witaminą B9 [1][2]. W naturalnej postaci występują one w formie pteroilopoliglutaminianów, a ich syntetyczna, stosowana w suplementacji postać to kwas foliowy, znany jako pteroilomonoglutaminian [2][5].
Biologicznie aktywna forma folianów to kwas tetrahydrofoliowy i jego pochodne, z których kluczowy dla organizmu jest 5-metylotetrahydrofolian. Forma ta pełni rolę koenzymów, które wspomagają biosyntezę DNA, RNA, produkcję białek i aminokwasów, stając się podstawą wzrostu i regeneracji komórek [1][4][3].
Rola folianów w organizmie
Foliany uczestniczą w podstawowych procesach życiowych, umożliwiając prawidłowy podział komórek oraz rozwój tkanek [3][4]. Są niezbędne dla syntezy puryn i pirymidyn, będących składnikami DNA i RNA. Bez nich replikacja materiału genetycznego oraz wzrost organizmu byłby niemożliwy [2][4].
Foliany pełnią też ważną rolę w metabolizmie homocysteiny – obniżając jej poziom, przeciwdziałają rozwojowi chorób układu krążenia. Wysokie stężenie homocysteiny wiąże się z ryzykiem miażdżycy oraz niekorzystnym wpływem na układ nerwowy [4][6]. Odpowiednia ilość folianów w diecie zapobiega więc tym powikłaniom.
Uczestniczą także w tworzeniu otoczki mielinowej nerwów i funkcjonowaniu układu nerwowego. Biorą udział w produkcji czerwonych krwinek oraz w przemianach aminokwasów, co przekłada się na dobry stan zdrowia całego organizmu [1][3][4].
Znaczenie folianów w ciąży i okresie planowania rodziny
Zapotrzebowanie na foliany znacząco wzrasta u kobiet planujących ciążę i w jej pierwszych tygodniach. Suplementacja kwasem foliowym, w ilości 400 mcg dziennie, jest rekomendowana w celu zapobiegania wadom cewy nerwowej u rozwijającego się płodu [3][6]. Kluczowy okres obejmuje czas przed poczęciem i cały pierwszy trymestr ciąży [6].
Foliany przyczyniają się do prawidłowego rozwoju komórek płodu, zwłaszcza tkanek nerwowych. Ich niedobór może skutkować powstaniem ciężkich wad wrodzonych, takich jak rozszczep kręgosłupa czy bezmózgowie [1][3][4]. Dlatego odpowiednia podaż tych związków jest niezbędna w profilaktyce zdrowotnej kobiet w wieku rozrodczym.
Dodatkowo foliany wspierają prawidłowy rozwój szpiku kostnego i komórek krwi płodu. Badania potwierdzają, że suplementacja ogranicza ryzyko anemii, a także zmniejsza prawdopodobieństwo pojawienia się zaburzeń neurologicznych u dziecka [3][6].
Konsekwencje niedoboru folianów
Poważnym skutkiem niedoboru folianów jest anemia megaloblastyczna, którą charakteryzują powiększone i niedojrzałe krwinki czerwone (podwyższone MCV). Objawia się ona zmęczeniem, osłabieniem i zaburzeniami koncentracji, a w dłuższej perspektywie prowadzi do powikłań neurologicznych [6].
Niskie stężenie folianów zwiększa również stężenie homocysteiny w organizmie, co bezpośrednio wiąże się z ryzykiem rozwoju chorób sercowo-naczyniowych, w tym miażdżycy. Osoby z niedoborami folianów są także narażone na zaburzenia funkcjonowania układu nerwowego oraz pogorszenie procesów poznawczych [4][6].
Źródła folianów i ich przyswajalność
Do naturalnych źródeł folianów należą ciemnozielone warzywa liściaste, rośliny strączkowe, pełnoziarniste produkty zbożowe, wątroba, żółtka jaj, owoce cytrusowe oraz buraki [5]. Dieta bogata w te produkty umożliwia pokrycie zapotrzebowania na foliany w standardowych warunkach.
Warto pamiętać, że foliany z żywności wykazują przyswajalność na poziomie około 50%, natomiast syntetyczny kwas foliowy – zawarty w suplementach – charakteryzuje się znacznie wyższą wchłanialnością, osiągającą nawet 85-100% [5]. Wynika to z różnic w budowie chemicznej i stabilności tych związków. Foliany naturalne są podatne na utratę aktywności podczas obróbki termicznej żywności [2][5].
Procesy metaboliczne folianów w organizmie wymagają udziału licznych enzymów i kofaktorów, takich jak witaminy B2, B6, B12 oraz cynk. Ich odpowiedni poziom warunkuje skuteczną przemianę folianów do aktywnej formy – 5-metylotetrahydrofolianu [3].
Podsumowanie: dlaczego foliany są kluczowe dla zdrowia?
Foliany stanowią niezbędny składnik diety człowieka, biorąc udział w kluczowych procesach syntezy i podziału komórek, przemianach metabolicznych i ochronie zdrowia układu nerwowego oraz krążeniowego [1][2][3][4][6]. Ich prawidłowe spożycie zmniejsza ryzyko powstawania poważnych wad wrodzonych i ogranicza występowanie schorzeń cywilizacyjnych, takich jak miażdżyca czy anemia.
Zarówno naturalne, jak i syntetyczne foliany, odpowiednio włączone do codziennej diety i suplementacji, gwarantują prawidłowe funkcjonowanie organizmu na każdym etapie życia. Szczególnie istotne jest to dla kobiet w wieku rozrodczym i osób narażonych na zwiększone ryzyko chorób sercowo-naczyniowych.
Źródła:
- https://www.doz.pl/czytelnia/a16384-Foliany__wlasciwosci_i_zrodla_folacyny_i_kwasu_foliowego
- https://www.forumginekologii.pl/artykul/metabolizm-folianow-rola-i-znaczenie-w-opiece-okolokoncepcyjnej-aktywny-folian-vs-syntetyczna-forma-kwasu-foliowego
- https://www.ptgin.pl/sites/scm/files/2024-03/Foliany%20-%20Stanowisko%20Ekspert%C3%B3w%20PTGiP%20-%20final.pdf
- https://www.doz.pl/leki/w667-kwas_foliowy
- https://www.gov.pl/web/wsse-lodz/kwas-foliowy
- https://hippexpert.hipp.pl/artykuly/dlaczego-foliany-sa-wazne/
FitFlexFocus.pl to przestrzeń, gdzie precyzja w dążeniu do zdrowia spotyka się z praktyczną wiedzą i autentyczną pasją. Jako wiodący portal o tematyce fitness, wellness i zdrowego stylu życia, dostarczamy sprawdzone rozwiązania i inspirujące treści, które pomagają naszym czytelnikom osiągać cele zdrowotne. Łączymy ekspercką wiedzę z przystępną formą, bo wierzymy, że droga do lepszego samopoczucia powinna być dostępna dla każdego.